گسترش اینترنت و سرک کشیدن آن به تمامی ابعاد زندگی بشر مدرن به حدی رسیده است که دیگر کسی نمی تواند منکر آن شود و نکته این جاست که بسیاری از کشورها از هم اکنون نگران تاثیر منفی اینترنت روی قشر جوان خود می باشند. طبق نظرسنجی انجام شده توسط موسسه آنلاین یونت ۷۵ درصد جوانان بین ۱۶ تا ۲۴ ساله احساس می کنند بدون اینترنت نمی توانند زندگی کنند. در انگلستان نیز مشخص شده که از هر ۵ جوان، ۴ نفر از اینترنت برای یافتن توصیه های مختلف استفاده می کنند. به گزارش بی بی سی یک سوم آن ها نیز اعلام کرده اند که برای رفع مشکلاتشان نیازی به مراجعه به کسی ندارند زیرا منابع آنلاین زیادی در دسترس دارند. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر روشن می شود که بدانیم روان شناسان معتقدند کودکان، نوجوانان و افراد زیر ۲۵ سال که با فناوری بزرگ شده اند، عمیقا اینترنت را درک می کنند و به سرعت در آن مهارت می یابند.

به همین دلیل است که آن ها هشدار می دهند مهارت نوجوانان موجب نگرانی ما نیست بلکه بی اطلاعی والدین نسبت به اینترنت است که نگران کننده می باشد. در واقع بزرگ ترین مشکل کودکان این نیست که آسیب پذیرند بلکه این است که والدینشان نمی دانند آن ها چه می کنند. خیلی مهم است که والدین فهم کافی از اینترنت و خطرات آن داشته باشند چون جوان ترها به نظارت والدین نیاز دارند. از سوی دیگر نباید فراموش کرد که برای افراد جوان، اینترنت بخشی از دنیای آن هاست و جدا از دنیای واقعی نیست.برای بررسی بیشتر تاثیر اینترنت بر نوجوانان با دکتر کیمیایی گفت وگو کرده ایم. وی با اشاره به ۳ تجربه بشر در پشت سر گذراندن انقلاب کشاورزی، انقلاب صنعتی و انقلاب ارتباطات و فناوری که در حال حاضر در آن به سر می بریم می گوید: اینترنت یکی از مهم ترین فناوری ها در حوزه ارتباطات است که تمامی حوزه های زندگی فرد را از منزل گرفته تا محل کار، در خرید و فروش، در ابعاد آموزشی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در برگرفته و رشد روزافزون کاربران اینترنت در جهان، زندگی بشر را تحت تاثیر جدی قرار داده و بدیهی است طیف وسیعی را از این کاربران نوجوانان و جوانان تشکیل دهند. هم اکنون حدود ۶۹۴ میلیون نفر از جمعیت بالای ۱۵ سال در جهان از اینترنت استفاده می کنند که این رقم ۱۴ درصد کل افراد بالای ۱۵ سال را شامل می شود. در ایران بیش از ۳ میلیون نفر کاربر وجود دارد و طبیعی است که می توان مزایا و معایب آن را با همین تعداد کاربر رصد کرد.

اینترنت مزایای خاص خودش را دارد و از همین رو طرفداران پرشماری هم دارد. دسترسی به حجم وسیعی از اطلاعات و تسریع در کارها حداقل مزایای اینترنت است و به تبع آن رفاه و آسایش فرد را فراهم می کند. اما زمانی که به کارکرد خانواده صدمه بزند، باید احساس نگرانی کرد. خانواده به عنوان یک سیستم پویا و زنده دارای کارکردها و عملکردهای متفاوتی مثل کنترل، حل مسئله، ارتباط، رفت و آمد، معنویت و مذهب، تقویت استقلال، پیشرفت، اتحاد، امنیت و بسیاری عملکردهای دیگر است که باید برای اعضایش فراهم کند. کارکرد سالم خانواده در تمامی این حوزه ها به رشد و شکل گیری شخصیت و هویت نوجوان که در ۱۳ تا ۱۹ سالگی شکل می گیرد کمک بسیاری می کند و اینترنت می تواند در آن اخلال ایجاد کند.

دکتر کیمیایی با اشاره به ویژگی های خاص دوره نوجوانی می گوید: در این سن دختر و پسر نوجوان به دنبال کسب استقلال بیشترند و به همین دلیل از خانواده بیشتر فاصله می گیرند، وقت بیشتری را با همسالان خود می گذرانند، به جنس مخالف تمایل نشان می دهند، احساس مسئولیت بیشتری می کنند، به معنویت و مذهب توجه بیشتری می کنند و سوالات زیادی برایشان پیش می آید. اینترنت در چنین شرایطی بسیاری از این امکانات را در اختیار آن ها قرار می دهد و نوجوان از طریق اینترنت می تواند با همسالان خود ارتباط برقرار کند، در اینترنت دوست بیابد و آن چه را در جایی نمی یابد در اینترنت جست وجو کند.

درست همین جاست که آسیب پذیری او نیز بالا می رود. زیرا محتوای تحریک آمیز حجمی از مطالب اینترنت، سهولت دسترسی، راحتی کار با رایانه، تحریک بصری، فضای شخصی و خلوت، موجب جلب بیش از پیش او به اینترنت و در نهایت به وابستگی و اعتیاد وی به اینترنت منجر می شود. نوجوان به واسطه شرایط سنی دچار تخیلات، آرزوپروری و احساس قدرت عاطفی بیشتر می شود و در دنیای نامحدود و در فضای آزاد و از طریق اینترنت به خواسته ها و تمایلات درونی خود پاسخ می دهد. اگر بخواهیم آسیب های اینترنت را در نوجوان دسته بندی کنیم باید به ۳ حوزه اشاره کنیم: یکی آسیب های جسمانی که شامل سوءتغذیه، کاهش وزن، کاهش اشتها، اختلال خواب، کاهش سطح فعالیت های روزمره زندگی، کاهش فعالیت های مثبت مثل ورزش و شرکت در مراسم گروهی و تغییر در سبک زندگی می شود که تمامی این علائم در تحقیقات ثابت شده است.

پیامدهای روانی استفاده بیش از حد از اینترنت پرخاشگری، تحریک پذیری، بدخلقی و افسردگی، اضطراب، بی قراری، بی حوصلگی، کج خلقی و آشفتگی هیجانی و وابستگی به اینترنت است. از نظر ارتباطی نیز نوجوان معتاد به اینترنت جامعه گریز و منزوی می شود، احساس بیگانگی از خود و دیگران دارد، وابستگی به دوست اینترنتی، دور شدن از جمع خانواده، کاهش ارتباطات و رفت و آمدهای فامیلی و گریزان بودن از جمع دوستان از دیگر پیامدهای ارتباطی است، چنین نوجوانی از تعامل و مواجهه رودررو با اعضای خانواده طفره می رود و کمتر در موقعیت های اجتماعی حضور می یابد.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد درباره جلوگیری از اثرات مخرب اینترنت می گوید: قبل از هر چیز باید به تقویت و بهبود ارتباطات درون خانوادگی نوجوان اندیشید و والدین نباید سعی کنند با سرزنش، تحقیر، تهدید یا انتقاد نوجوان را بیش از پیش از خود دور کنند زیرا او هرچه از والدین دورتر شود بیشتر به اینترنت پناه می برد. الگوی ارتباطی سالم در خانواده مبتنی بر احترام، توجه به نیازهای اعضا به خصوص نوجوانان، مشارکت دادن آنان در تصمیم گیری ها، حمایت از آن ها، توجه مثبت بیشتر به آن ها، افزایش تعامل کلامی با آن ها، تغییر نوع کنترل و قرار دادن رایانه در مکان عمومی به جای اتاق شخصی است. نظارت غیرمستقیم در چنین شرایطی بسیار کارساز است. اگر والدین درگذشته نوجوان را مستقیم کنترل می کردند باید تلاش کنند کنترل غیرمستقیم اعمال کنند و یا اعمال محدودیت کنند. مثلا به او بگویند اجازه دارد روزانه فقط ۲ ساعت از اینترنت استفاده کند.

در ضمن افزایش فعالیت های گروهی خانوادگی و افزایش تفریحات متناسب با سن نوجوان می تواند بسیار موثر باشد. والدین دقت کنند که تفریحات باید متناسب با سن او باشد تا جذب شود.