مددکاری اجتماعی

  سالمندان به عنوان ریشه‌های خانواده، باعث استحکام روابط میان دیگر اعضای خانواده و فرزندان هستند. این قشر از جامعه با توجه به سن و شرایط‌ شان نیازهای مادی و عاطفی خاصی دارند که باید از طرف دیگر اعضای خانواده مورد توجه قرار بگیرد.
برای آشنایی با نیازها و روحیات سالمندان، مصاحبه‌ای با خانم دکتر مهشید فروغان، فلوشیب روان‌پزشکی سالمندان انجام دادیم که می‌‌خوانید.

به نظر شما مهم‌ترین علل بروز افسردگی در سالمندان چیست؟
در افرادی که بازنشسته و یا از کار افتاده می‌شوند، شامل پایین آمدن درآمد، استرس و فشارهای ناشی از هزینه‌های درمانی و خانواده، است همچنین مصرف برخی از داروها که در افراد باعث ایجاد افسردگی می‌شود مانند داروهای فشارخون که سالمندان به طور معمول استفاده می‌کنند، از دیگر عوامل است. اما مهم‌ترین عاملی که باعث افسردگی در سالمندان می‌شود، ترس از سربار بودن برای خانواده، احساس غیرمفیدبودن و نیز ترس از وابستگی به دیگر اعضای خانواده است.
تنها بودن و بی‌توجهی به سالمندان نیز می‌تواند از عوامل ایجاد افسردگی سالمندی باشد.
از نظر آماری، تعداد خانم‌های سالمند افسرده بیشتر است یا آقایان؟
البته قبل از رسیدن به سن یائسگی، در خانم‌ها به طور معمول آمار افسردگی بیش از آقایان است اما در پی بازنشسته‌شدن و یا از کار افتاده‌شدن آقایان در سنین بالاتر و با توجه به فشارهای ناشی از موارد گوناگون که اغلب روی آقایان بیشتر است مانند مسایل درمانی و یا هزینه‌های زندگی، تامین مسکن و... بروز افسردگی در آقایان بیشتر می‌شود و در سنین سالمندی تقریبا آمار افسردگی سالمندی در خانم‌ها و آقایان برابر می‌شود. متاسفانه آمار بالای افسردگی در خانه‌های سالمندی بیش از 70 درصد است. در حالی که افسردگی در میان سالمندانی که در منزل خودشان یا با اعضای دیگر خانواده زندگی می‌کنند، حدود 30 درصد گزارش شده است.
علایم بروز افسردگی در سالمندان چیست و در صورت بروز این علایم، اطرافیان چه کارهایی باید انجام دهند؟
کم حرف‌زدن، انزواطلبی و بی‌حوصلگی از مهم‌ترین نشانه‌های ایجاد افسردگی است. اطرافیان سالمند در صورت بروز این حالات در سالمند، باید به سرعت بیمار را نزد پزشک ببرند تا این بیماری پنهان، حالت مزمن پیدا نکند. در صورت پیشرفته‌بودن حالات افسردگی، ممکن است سالمند را برای مدتی بستری نمایند.
خانواده و اطرافیان سالمند چگونه می‌توانند از ایجاد این حالات در فرد سالمند جلوگیری کنند؟ باید سعی شود که برای ساعات آنان برنامه‌ر‌یزی شود. سعی کنید سالمندان را تنها نگذارید چون تنهایی یکی از عوامل بروز افسردگی، به‌خصوص در افراد مستعد است. خود سالمند نیز باید برای رهایی از بی‌کاری برنامه‌ریزی کند. در این خصوص ورزش‌ کردن در حد توان و داشتن برنامه مرتب فیزیکی مانند پیاده‌روی و یا کوه‌پیمایی در روحیه فرد سالمند بسیار موثر خواهد بود. انجام مطالعه نیز برای پرکردن اوقات بی‌کاری بسیار موثر است. به غیر از اینها سالمندان می‌توانند گروه‌هایی را تشکیل دهند که در ساعات بی‌کاری با هم باشند.
آیا رفتار اطرافیان سالمند نیز در بروز افسردگی در آنها موثر است؟
نوع رفتار دیگر اعضای خانواده در حالات و روحیات سالمندان بسیار موثر است. به هیچ وجه نباید جلوی استقلال سالمند را گرفت. اگر او توانایی انجام کاری را دارد، باید اجازه دهید که آن کار را به انجام برساند و در صورت تمایل خود سالمند، اگر دوست داشت برای دیگر اعضای خانواده نیز کاری انجام دهد. هیچ وقت جلوی صحبت‌کردن آنها را حتی درباره مساله‌ای تکراری نگیرید. درباره حالات و شرایط سالمندی با سالمند خود گفتگو کنید و او را به صورت منطقی در بروز حالات گوناگون مانند کم‌خوابی و یا محدودیت فعالیت‌ها، قانع نمایید.
به نظر شما آیا می‌توان مسوولیتی را در خانواده به سالمندان واگذار کرد؟
نباید سالمندان را محدود کنید. اگر خودشان تمایل به انجام کاری دارند، شما باید اجازه اجرای آن را به ایشان بدهید. شما می‌توانید در انجام کارهای گوناگون با تمایل خود سالمند به او کمک نمایید ولی در کارهای او دخالت نکنید.
به‌طور معمول سالمندان و اطرافیان او درباره مسایل گوناگون با هم تفاوت دارند. چگونه می‌توان این اختلافات را حل کرد؟
مهم‌ترین مساله در جلوگیری از اختلافات، واردنشدن به حریم خصوصی یکدیگر است. مساله دیگر، صحبت کردن و مذاکره افراد خانواده با هم در محیطی دوستانه به دور از بی‌احترامی و تنش است. تجربه و آمار نشان می‌دهد که سالمندان درباره مذاکره با دیگر افراد، نرمش بیشتری از خود نشان می‌دهند و این جوانان هستند که دچار هیجان می‌شوند و گاهی تندی می‌کنند. نوع پوشش، نوع موسیقی، رفت و آمد، ساعات استراحت و تفریح جوانان و سالمندان با هم متفاوت است اما این تفاوت دلیل بر بهتر بودن یکی نسبت به دیگری نیست و اقتضای سن و شرایط افراد است.
در این میان، یک گروه نباید نظر خود را به دیگری تحمیل کند و یا به حریم خصوصی یکدیگر تجاوز کنند. سالمندان با یادآوری خاطرات دوران جوانی خود می‌توانند رفتار کنونی جوانان و فرزندان خود را توجیه کنند.
در صورت تداخل برنامه‌های سالمندان و اطرافیان، چه باید کرد؟
تمام اعضای خانواده برای جلوگیری از تداخل برنامه‌ها باید برای خود برنامه‌ریزی کنند و در آن برنامه‌ریزی، قسمت‌های مشترک را با یکدیگر هماهنگ کنند. به طور مثال، اگر سالمند وقت مراجعه به پزشک دارد، باید ساعت آن را با همراه خود هماهنگ کند. فرزندان نیز ساعات فراغت خود را باید در ا ختیار وی قرار دهند تا فرد سالمند بتواند کارهای مشترک خود را درست برنامه‌ریزی کند.